Настасся Панкратава: «Каб не сказалі, што такога не было»

Днямі ў выдавецтве Skaryna Press убачыла свет кніга «(Не)выкраслены: Беларускі тэатр 2015-2025. Выбраныя старонкі». Яе аўтарка — крытык і журналістка Настасся Панкратава, якая больш чым 20 год даследуе і распавядае, чым дыхае беларускі тэатр. А пад вокладкай — 500+ старонак інтэрв’ю і аналітычных артыкулаў пра «кухню» і жыццё тэатру і людзей тэатру, як унутры краіны, так і па-за межамі.

Дадамо, што выданне падтрымана праграмай ArtPower Belarus і фінансуецца Еўрапейскім Cаюзам. І тады ўжо —  патлумачым, чаму кніга наогул з’явілася, што ў ёй знойдзе недасведчаны чытач, каму ў змрочны перыяд да культуры і чаму беларускі тэатр не забіты палітычным крызісам, а жыве, рухаецца і дакладна пабачыць лепшыя часы.

«Апошніх 10 год жыцця як быццам не было»

— Чаму гэтая кніга сёння раптам спатрэбілася? — перапытвае Настасся. — Самы першы адказ: для нас, для нашай памяці пра людзей, якія ў гэтае дзесяцігоддзе вызначалі рух, развіццё, узровень беларускага тэатру — а сёння гэтыя прозвішчы наўпрост зніклі.

У беларускіх тэатрах ёсць завядзёнка: калі чалавек сыходзіць — прыбіраюць ягоную старонку на сайце. А пра гісторыю пара лічбаў з часу заснавання да сучаснасці, без асобаў: хто ставіў спектаклі, хто граў, хто быў мастаком, кампазітарам? І гэтыя лусткі памяці пастаянна адразаюцца, нібыта яны нам не патрэбныя.

Вельмі балюча, што з асяродку знікаюць прозвішчы, якія вось толькі-толькі былі побач з намі. Летась у ліпені памёр Андрэй Бардухаеў-Арол.

У Беларусі, з падачы расійскіх медыя, пра яго пісалі як пра акцёра, «вядомага па здымках у серыяле «Мухтар». Але гэты факт эпізадычны для яго біяграфіі.  Спадар Андрэй — чалавек, які для Гомеля зрабіў вельмі і вельмі шмат! Бо яму балела тэма інклюзіі людзей, якія не чуюць і не бачаць. І толькі дзякуючы ягонаму жаданню і ўцягнутасці з’явіўся «Тым Тэатр», які яны стварылі разам з жонкай, а невідучыя людзі займелі сэнс жыцця.

З гледзішча культурніцкага менеджменту — спадар Андрэй быў адным з першых, хто не пабаяўся пайсці ў грантавую тэму, выйграў конкурс Social Weekend. Паказаўшы тым самым, што ў Беларусі можна атрымаць фінансаванне для інклюзіўных пастановак. Я бачыла, як на ягонай «Снежнай каралеве» для дзяцей, якія сядзелі ў залі, было адкрыццём, што яны могуць паўдзельнічаць у пастаноўцы…

І вось такіх людзей я ўключыла ў гэтую кнігу — каб яны засталіся ў нашай памяці і ў гісторыі.

— Чула, што кнігу давялося збіраць цягам году, у тым ліку аднаўляць выдаленыя тэксты — бо незалежныя медыі ўлады прызналі «экстрэмісцкімі», а дязржаўныя рэдакцыі самі перастрахаваліся і падчысцілі электронныя архівы.

— Так, другі вялікі боль — не толькі дзеячы тэатру, але і крытыкі, культурныя журналісты, якія таксама выпадаюць з увагі чытачоў. У нейкі момант я зразумела, што мае тэксты проста зніклі, апошніх 10 год жыцця як быццам не было.

Маё прозвішча перастала гугліцца, таму што зніклі самі сайты, на якіх усё публікавалася. Гэта праблема многіх калег, якія шмат стваралі, вывучалі, даследавалі, фіксавалі — і раптам аказаліся па-за публічнай прасторай. Нібыта мы ніколі нічога не рабілі.

Агулам трывалая праблема беларускіх тэатраў: не ведаць, што было зроблена да іх. Мой улюбёны прыклад: летась у ТЮГу паставілі «Пітэра Пэна», тэатр заявіў, маўляў, гэта ўпершыню ў Мінску. А я ў 1990-х была ў нашым Оперным тэатры на музычным спектаклі «Пітэр Пэн», які ставіўся на дзіцячую студыю…

Але ж новае пакаленне, якое прыходзіць працаваць у тэатр, новая маладая публіка (цяпер у тэатр актыўна ходзяць тыя, хто ў 2020-м быў яшчэ школьнікам) — яны прымаюць за чыстую манету гэтае «ўпершыню». Таму нашыя тэксты, крытыкаў і журналістаў, вельмі патрэбныя — для таго, каб нагадаць, што было раней, да бягучага моманту.

Кніга «(Не)выкраслены: Беларускі тэатр 2015-2025», безумоўна, не закрывае цалкам прагалы ў памяці. Але ж паказвае, што бывае інакш, і што любіць сваю культуру — не значыць, толькі хваліць яе дзеячаў, як гэта цяпер заведзена ў дзяржмедыях.

Акрамя таго, мяркуе аўтарка, шырокая аўдыторыя дазнаецца, які спектр праблем быў актуальным для беларускага тэатру, пакуль у яго была магчымасць развівацца, а не толькі выжываць.

Напрыклад, як размаўляць у дзіцячым тэатры пра смерць? У беларускіх тэатрах, у адрозненне ад еўрапейскіх, гэтая тэма табуяваная. Не дзіўна, што мінскі Тэатр лялек, які паставіў знакамітую п’есу Гаўптмана «Узнясенне Ганеле» пра трагічны лёс і смерць дзяўчынкі, сабраў мноства міжнародных прэмій — але толькі не на радзіме.

Тут, згадвае Настасся, публіка пісала скаргі: «Што за тэма для дзіцячага спектакля?!».

Альбо праблема этычных межаў ва ўзаемадзеянні гледача і акцёраў: што можна, а што недапушчальна? Ці жаночы вобраз у тэатры: не толькі пра прыгажосць, мудрасць, «традыцыйную ролю», але і пра фізіялогію на мяжы фолу (пастаноўка «Камера, якую дала мне маці»)?

Ці закуліссе, якое рэдка хто бачыць. І такіх ракурсаў мноства. Можна не сумнявацца, што многія адкрыюць для сябе ў кнізе беларускі тэатр, якім яго наогул не ведалі.

— Пры тым у кнігу ўвайшлі толькі выбраныя старонкі з гісторыі тэатра, тое, што я бачыла асабіста. Але гэта той фрагмент, які, спадзяюся, дапаможа сабраць гэтую гісторыю — каб не сказалі, што такога не было. У пэўным сэнсе, я і мае калегі працуем на будучыню, каб такімі фрагментамі паступова стварыць плынь, скласці паўнавартасную карціну таго, што адбываецца, — зазначае Настасся Панкратава.

Сёння той, хто знаходзіцца ўнутры Беларусі, не можа пісаць праўду і не можа аглядаць усё, пойдзе толькі на «дазволеныя» пастаноўкі. Дый тое, калі трапіць у Магілёў і ўбачыць пастаноўку-пераможцу сёлетняй Нацыянальнай тэатральнай прэміі, спектакль «Бах-бах-бах» паводле расійскай п’есы пра Вялікую Айчынную вайну — шчыра запытаем, ці зможа сказаць пра яе хоць нейкую крытычную заўвагу?

Тыя ж, хто не ў Беларусі — мы абмежаваныя краінамі, у якіх жывем. Знаходзячыся ў Вільні, я не магу проста даехаць у Лондан і паглядзець спектакль Уладізміра Шчэрбаня «Герой нашага часу». А беларускі тэатр класны тым, што ён сёння ёсць у самых розных краінах, апроч Беларусі — у Ізраілю, у Канадзе, у Германіі, Францыі…

Ёсць шыкоўная нашая суайчынніца Вольга Палякова, якая мае два дыпломы беларускіх ВНУ, але паехала ў Францыю па сваю мару — адвучыцца на оперную рэжысуру. Першыя сем год у замежжы яна выжывала, але дабілася свайго. Ужо колькі гадоў спадарыня Вольга ў якасці памочніцы рэжысёра робіць пастаноўкі па ўсіх краінах свету. І наколькі я ведаю, сёлета адбудзецца прэм’ера ўжо яе ўласнага спектаклю. Лічу, што мы павінныя ведаць пра такіх людзей і ганарыцца імі.

І вяртаючыся да пытання пра тэксты — аднавіць шэраг з іх было вельмі цяжка. Я 11 год працавала ў газеце «Культура», там выйшлі больш за чатыры сотні маіх тэкстаў. А пару год таму сайт, на якім быў увесь архіў з пачатку нулявых гадоў, наўпрост адключылі. Мяркую, з прычыны, як бы чаго не здарылася; занадта шмат было прозвішчаў аўтараў, дый герояў, якіх запісалі ў «непажаданыя асобы».

Не кажучы ўжо пра тое, што зніклі тэксты з незалежных медыяў, бо трапілі разам з імі пад агульны каток. Нават праз вэб-архіў адшукаць вельмі складана.

Але ж гэта атрымалася. І таму асабіста для мяне гэтая кніга, акрамя агульнай ідэі аднаўлення імёнаў і падзей — яшчэ і радасць ад таго, што тэксты засталіся. Што я — ёсць. Гэта для многіх беларусаў сёння вельмі важнае адчуванне.

Наклад у кнігі, зазначае Настасся, невялікі — 150 асобнікаў, частка з якіх пойдзе ў беларускія бібліятэкі за мяжой. Таксама выданне можа набыць і для дамашняга чытання, прычым не толькі ў папяровым выглядзе, але і ў электроннай версіі (у тым ліку з Беларусі).

…Але нашая гутарка на гэтым не скончаная. Працяг вялікай размовы – пра тое, чым жыве сёння беларускі тэатр і як адчувае сябе ўнутры краіны і ў замежжы, за чыімі імёнамі варта сачыць і чаму ў нас шмат тых, кім варта ганарыцца, чытайце на сайце «Салідарнасці» неўзабаве.